Στο έργο μας Οι Δίκαιοι του Β' Παγκοσμίου Πολέμου - Μουφτής Kurt, αναφέραμε τον παλιό ιερέα της Τούζλα, Đorđe Jovanović, και τη φιλία του με τον Μουφτή Kurt, η οποία οδήγησε στο να κατεβάσει ο ίδιος, με τη συγκατάθεση της οικογένειας, το φέρετρό του στην τελευταία του κατοικία στο νεκροταφείο της Τούζλα. Η Σερβική Εκπαιδευτική και Πολιτιστική Εταιρεία “Prosvjeta” της Τούζλα διοργάνωσε στις 3 Ιανουαρίου 2025 μια “Βραδιά Μνήμης” για τον Μουφτή Kurt και τον ιερέα Jovanović, με αφορμή τα 145 χρόνια από τη γέννηση του Μουφτή Muhamed Ševket Kurt, τα 115 χρόνια από τη γέννηση και τα 40 χρόνια από τον θάνατο του ιερέα Đorđe Jovanović.
Ποιος ήταν τελικά ο ιερέας Đorđe Jovanović από την Τούζλα;
Ο Đorđe Jovanović γεννήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 1909 στο χωριό Priboj, προερχόμενος από ιερατική οικογένεια, όπου ήδη ο παππούς του, Tešo, προετοιμαζόταν για το ιερατικό αξίωμα στη Μονή Tavna. Ο γιος του Tešo, Jovo, μετά την ολοκλήρωση της Θεολογικής Σχολής και τη χειροτονία του, διαδέχθηκε την ενορία του πατέρα του, ενώ κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ως όμηρος, φυλακίστηκε στον αστυνομικό σταθμό στο Lopare. Τον άφηναν, υπό φρούρηση, μερικές φορές να τελέσει κάποια εκκλησιαστική ακολουθία και τον επέστρεφαν στο σταθμό - πέθανε νέος, το 1919. Ο γιος του Đorđe απέκτησε τα προσόντα για υποτροφία στη Θεολογική Σχολή του Σεράγεβο και, μετά την αποφοίτησή του, διορίστηκε ιερέας στο Skugrić και στη συνέχεια στο Priboj, όπου υπηρετούσε και ο πατέρας του. Έμεινε στη μνήμη ως μεγάλος ευεργέτης, καθώς κάθε μήνα διέθετε τον μισθό του στο ταμείο για την ανέγερση ιατρείου και κτηνιατρικού σταθμού στο Priboj, ενώ συντηρούσε τον εαυτό του και την οικογένειά του από τα χρήματα που λάμβανε από τους ενορίτες για βαπτίσεις, γάμους και κηδείες.
Στις αρχές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Đorđe Jovanović φυλακίστηκε με την οικογένειά του στο στρατόπεδο των Ουστάσα «Caprag» κοντά στο Sisak, και μετά από λίγους μήνες εκδιώχθηκαν στη Σερβία. Τον Αύγουστο του 1942, κατά την επιστροφή του στη Βοσνία, ο Đorđe συνελήφθη από τους Γερμανούς και στάλθηκε στη φυλακή στη Loznica, και στη συνέχεια στη φυλακή στο Βελιγράδι. Στο στρατόπεδο Mauthausen μεταφέρθηκε στις 14 Οκτωβρίου 1942, όπου παρέμεινε μέχρι τις 9 Ιανουαρίου 1943, όταν στάλθηκε στο διαβόητο στρατόπεδο Dachau κοντά στο Μόναχο. Χάρη στη σωματική του δύναμη και την εξαιρετική του κατάσταση, έζησε μέχρι τις 9 Απριλίου 1945, την ημέρα απελευθέρωσης του στρατοπέδου από τα αμερικανικά στρατεύματα. Και η σύζυγος του ιερέα, Višnja, ήταν για πολύ καιρό κρατούμενη στο στρατόπεδο Banjica, όπου βασανίστηκε, ενώ καθώς κειτόταν μισοπεθαμένη και προσευχόταν στον Θεό, ένας από τους Γερμανούς φρουρούς την άκουσε και είπε ότι αυτή η γυναίκα προσεύχεται στον Θεό, δεν μπορεί να είναι κομμουνίστρια, οπότε την άφησαν ελεύθερη. Μετά το τέλος του πολέμου, ο παπά-Đorđe μετακόμισε με την οικογένειά του στην Τούζλα, όπου συνέχισε να ασκεί τα ιερατικά του καθήκοντα μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1968. Έχει καταγραφεί ότι ύψωσε τη φωνή του ενάντια στην τρομοκρατία των Τσέτνικ και τον αναγκαστικό εκχριστιανισμό μουσουλμάνων παιδιών στη Semberija, και ότι απέτρεψε τη σφαγή στο Teočak, η οποία προετοιμαζόταν από τοπικές μονάδες των Τσέτνικ.
Τον ελεύθερο χρόνο του τον περνούσε κάνοντας παρέα με τους φίλους του, κυρίως με τον γνωστό γιατρό της Τούζλα, Mustafa Šehović. Πέθανε στις 17 Μαρτίου 1984. Στην κηδεία παρευρέθηκε μεγάλος αριθμός κατοίκων της Τούζλα, και εκπληρώθηκε η επιθυμία των γιων του Μουφτή Kurt να βγάλουν εκείνοι το φέρετρο του εκλιπόντος ιερέα από την εκκλησία και να το μεταφέρουν μέρος της διαδρομής - ενταφιάστηκε στο νεκροταφείο Trnovac.
Η Vera Mujbegović στο βιβλίο αναμνήσεών της (“Η Τούζλα της νεότητάς μου”) αναφέρει:
«Τον γέρο-παπά Jovanović, του οποίου τα παιδιά ήταν ήδη ενήλικες και παντρεμένοι, τον θυμάμαι λίγο. Θυμάμαι το σπίτι τους στον δρόμο προς το Banja – ένα χαμηλό, παλιό βοσνιακό σπίτι με μαύρη στέγη. Οι γιοι του ήταν ο παπά-Đorđo, ο θρυλικός ιερέας-παρτιζάνος της Τούζλα, ο Drago – φωτογράφος, παντρεμένος με τη Mara, μια Κροάτισσα, που σκοτώθηκε στον Εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα, ο Boro, μηχανικός στο Kreka με τη γυναίκα του Janja που μας δίδασκε γερμανικά στο Γυμνάσιο, ο μικρότερος Tošo, φοιτητής νομικής που πέθανε στα τέλη του 1944 ως επίτροπος του Αποσπάσματος της Τούζλα, και άλλοι δύο γιοι που σκοτώθηκαν στον Εθνικοαπελευθερωτικό Στρατό. Η κόρη Seja, πτυχιούχος νομικής, παντρεύτηκε αργότερα τον καθηγητή Slavko Mićanović.»
Έναν θερμό επικήδειο μετά τον θάνατο του ιερέα δημοσίευσε στην εφημερίδα “Front Slobode” το 1984 ο φίλος του, Καθ. Δρ. Mustafa Šehović (1920-2004), συμμετέχων στον Εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα, από τον οποίο πήρε το όνομά του το Κέντρο Υγείας της Τούζλα, ενώ ο δημοσιογράφος Fatmir Alispahić στο Defter του τον Ιανουάριο του 2025 υπενθύμισε τα 40 χρόνια από τον θάνατο του “Κόκκινου ιερέα” της Τούζλα.
Η δικαιοσύνη παραμένει - οι δίκαιοι μνημονεύονται!
Μπρτσκο, Μάιος 2026. Milomir Čodo / Dževad Drino