II. Dünya Savaşı'nın Adil İnsanları - Müftü Kurt adlı çalışmamızda, eski Tuzlalı başrahip Đorđe Jovanović'ten ve onun Müftü Kurt ile olan dostluğundan bahsetmiştik; bu dostluk, ailenin onayıyla onun kendi elleriyle müftünün tabutunu Tuzla mezarlığındaki son istirahatgahına indirmesine vesile olmuştur. Sırp Eğitim ve Kültür Derneği “Prosvjeta” Tuzla, 3 Ocak 2025 tarihinde, Müftü Muhammed Şevket Kurt'un doğumunun 145. yılı, Başrahip Đorđe Jovanović'in doğumunun 115. ve vefatının 40. yılı vesilesiyle Müftü Kurt ve Başrahip Jovanović için bir “Anma Gecesi” düzenledi.
Tuzlalı Başrahip Đorđe Jovanović kimdir?
Đorđe Jovanović, 23 Eylül 1909'da Priboj köyünde, rahip bir aileden dünyaya geldi; dedesi Tešo, Tavna Manastırı'nda rahiplik görevine hazırlanıyordu. Tešo'nun oğlu Jovo, İlahiyat Fakültesi'ni bitirip papazlığa atandıktan sonra babasının görevini devraldı ve I. Dünya Savaşı sırasında rehin alınarak Lopare'deki jandarma karakolunda hapsedildi. Zaman zaman gözetim altında bazı dini törenleri yerine getirmesi için serbest bırakılıp tekrar karakola geri götürülüyordu; 1919 yılında genç yaşta hayatını kaybetti. Oğlu Đorđe, Saraybosna'daki İlahiyat Fakültesi için burs kazanma hakkı elde etti ve okulunu bitirdikten sonra önce Skugrić'te, ardından babasının da görev yaptığı Priboj'da rahip olarak atandı. Priboj'da bir sağlık ocağı ve veteriner kliniği inşa edilmesi için her ay rahip maaşını bağışlaması, kendisini ve ailesini ise cemaatinden vaftiz, düğün ve cenaze törenleri için aldığı parayla geçindirmesi nedeniyle büyük bir hayırsever olarak hatırlanır.
İkinci Dünya Savaşı'nın başında Đorđe Jovanović, ailesiyle birlikte Sisak yakınlarındaki Ustaşa kampı „Caprag“a kapatıldı ve birkaç ay sonra Sırbistan'a sürüldüler. Ağustos 1942'de Bosna'ya dönerken Almanlar tarafından yakalanan Đorđe, önce Loznica'daki, ardından Belgrad'daki hapishaneye gönderildi. 14 Ekim 1942'de Mathausen toplama kampına nakledildi ve 9 Ocak 1943'te Münih yakınlarındaki kötü şöhretli Dachau kampına gönderilene kadar orada kaldı. Fiziksel gücü ve mükemmel kondisyonu sayesinde, kampın Amerikan birlikleri tarafından kurtarıldığı gün olan 9 Nisan 1945'i sağ olarak gördü. Rahibin eşi Višnja da uzun süre Banjica kampında tutuklu kaldı ve işkence gördü; yarı ölü halde yatarken Tanrı'ya dua ederken Alman gardiyanlardan biri bunu duydu ve “Bu kadın Tanrı'ya dua ediyor, komünist olamaz” diyerek serbest bırakılmasını sağladı. Savaşın bitiminden sonra Peder Đorđe, ailesiyle birlikte Tuzla'ya taşındı ve 1968'de emekli olana kadar rahiplik görevini sürdürdü. Semberija'daki Çetnik terörüne ve Müslüman çocukların zorla Hristiyanlaştırılmasına karşı sesini yükselttiği ve yerel Çetnik birlikleri tarafından hazırlanan Teočak katliamını önlediği kayıtlara geçmiştir.
Boş zamanlarını arkadaşlarıyla, özellikle de ünlü Tuzlalı doktor Mustafa Šehović ile vakit geçirerek değerlendiren Jovanović, 17 Mart 1984'te vefat etti. Cenazesine çok sayıda Tuzlalı katıldı ve Müftü Kurt'un oğullarının, merhum rahibin tabutunu kiliseden çıkarma ve yolun bir kısmında taşıma arzuları yerine getirildi; Trnovac mezarlığına defnedildi.
Vera Mujbegović, anı kitabında (“Gençliğimin Tuzla'sı”) şunları belirtir:
„Çocukları artık yetişkin ve evli olan yaşlı Peder Jovanović'i hayal meyal hatırlıyorum. Banja yolundaki evlerini hatırlıyorum – siyah çatılı, alçak, eski bir Boşnak evi. Oğulları; efsanevi Tuzlalı rahip-partizan Peder Đorđe, Hırvat Mara ile evli olan ve NOB'da (Ulusal Kurtuluş Savaşı) hayatını kaybeden fotoğrafçı Drago, Kreka'da mühendis olan ve bize lisede Almanca dersi veren eşi Janja ile birlikte yaşayan Boro, Tuzla Müfrezesi'nin komiseri olarak 1944 sonunda ölecek olan hukuk öğrencisi en küçükleri Tošo ve NOV'da (Ulusal Kurtuluş Ordusu) hayatını kaybeden diğer iki oğluydu. Hukuk mezunu olan kızları Seja ise daha sonra profesör Slavko Mićanović ile evlendi.“
Rahibin vefatının ardından, 1984 yılında “Front Slobode” gazetesinde, bugün Tuzla Sağlık Merkezi'ne adını veren, NOR (Ulusal Kurtuluş Savaşı) katılımcısı arkadaşı Prof. Dr. Mustafa Šehović (1920-2004) tarafından sıcak bir nekroloji yayımlandı; gazeteci Fatmir Alispahić ise Ocak 2025 tarihli Defter'inde Tuzlalı “Kızıl Rahip”in vefatının 40. yılını hatırlattı.
Adalet baki kalır- adil insanlar hatırlanır!
Brčko, Mayıs 2026. Milomir Čodo/Dževad Drino